Σχολιασμός ραψωδίας Α στίχοι 54 - 188

Τίτλος: Σύγκρουση Αχιλλέα – Αγαμέμνονα (γιατί έρχονται σε αντιπαράθεση δύο πρόσωπα που συγκρούονται λεκτικά με επιχειρήματα και ένταση: αγώνας λόγων)
Στίχος 66 και 75-84: Τα άστοχα ερωτήματα και ο δισταγμός του Κάλχα (επιβράδυνση) καθυστερούν τη δράση και μας οδηγούν σιγά σιγά στο κεντρικό θέμα της σκηνής: την αποκάλυψη της αιτίας του κακού.
Στίχος 101-104: Περιγραφή του θυμού του Αγαμέμνονα με τα εξής εκφραστικά μέσα (μετοχή, παρομοίωση, οπτική εικόνα, επίθετο)

Χαρακτηρισμός 1ου λόγου Αγαμέμνονα (στίχοι 106-121): πολλές φορές οι μάντεις αντιμετώπιζαν τη βία της εξουσίας, γιατί οι προβλέψεις τους δεν ικανοποιούσαν τις επιθυμίες των ηγετών. Η αντίδρασή του δε μας πείθει, θυμίζει ένοχο, ο οποίος προσπαθεί να αποκρούσει με κάθε μέσο την κατηγορία που διατυπώνεται εναντίον του. Γι’ αυτό ο λόγος του έχει απολογητικό ύφος: προσπαθεί να δικαιολογήσει τη συμπεριφορά του προς τον Χρύση, επαινώντας τα χαρίσματα της Χρυσηίδας. Όταν μάλιστα φτάνει να τη συγκρίνει με τη γυναίκα του (114-116), δεν δικαιώνει μόνο τη στάση του απέναντι στον Χρύση, αλλά τονίζει και το μέγεθος της θυσίας που είναι έτοιμος να κάνει επιστρέφοντάς την στον πατέρα της (117). Ο όρος που προσθέτει όμως στη συνέχεια (119-121) δημιουργεί νέα ένταση στη σκηνή και εξυπηρετεί την εξέλιξη του έργου, γιατί δημιουργεί τις προϋποθέσεις για τη σύγκρουση Αγαμέμνονα – Αχιλλέα. Ο λόγος του δημιουργεί για λίγο ανακούφιση, την οποία όμως διαδέχεται νέα ένταση.

Χαρακτηρισμός 1ου λόγου Αχιλλέα (στίχοι 123-130): Το ύφος του λόγου του είναι ήρεμο, δεν είναι προκλητικό. Έχει επιχειρήματα που στηρίζονται στη λογική και σε αντικειμενικά στοιχεία (125-127). Με τη χρήση μάλιστα του α’ πληθυντικού προσώπου (125,126,127,130) και τη διπλή αναφορά των Αχαιών ως υποκειμένου (124,130) ο Αχιλλέας αφαιρεί από το λόγο του κάθε υποκειμενικό στοιχείο, αφήνοντας να εννοηθεί ότι η αντιπαράθεση δεν είναι προσωπική, αλλά ότι ο Αγαμέμνονας με τη στάση του και τις απαιτήσεις του βλάπτει όλους τους Αχαιούς. Όμως ενώ τον προσφωνεί «ένδοξε» προσθέτει «περισσά φιλόπλουτε» και μειώνει τη θετική προσφώνηση και αφήνει να φανεί και μια προσωπική ενόχληση. Άλλα στοιχεία από το λόγο του Αχιλλέα: α) πληροφορίες για το πώς προμηθευόταν το στράτευμα τα αναγκαία για τη συντήρησή του στη διάρκεια ενός μακροχρόνιου πολέμου μακριά από την πατρίδα (126), β) πώς μοιραζόταν η λεία των ληστρικών επιδρομών (127) και γ) αναφορά του στόχου της εκστρατείας και πρόωρη προοικονομία της κατάκτησης της Τροίας (130)

2ος λόγος Αγαμέμνονα (132-148): ο Αγαμέμνονας οδηγεί την αντιπαράθεση σε προσωπικό επίπεδο. Αν και ο Αχιλλέας προσπάθησε να αποφύγει κάτι τέτοιο, ο Αγαμέμνονας δε βλέπει απέναντί του παρά μόνο τον Αχιλλέα. Δεν λείπουν, ωστόσο, κάποια στοιχεία που απομακρύνουν για λίγο την κορύφωση της σύγκρουσης και την προσωπική αντιδικία. Τέτοια είναι: α) η αναγνώριση της γενναιότητας του Αχιλλέα (132), β) η υπογράμμιση της μοναδικότητας του Αχιλλέα ανάμεσα στους ανθρώπους (147), γ) η αναφορά και άλλων ηρώων (139), ώστε να μη φανεί ότι η απειλή στρέφεται προσωπικά εναντίον του Αχιλλέα, και δ) η αναβολή της λύσης του προβλήματος για αργότερα (141…)
2ος λόγος Αχιλλέα (150-172): την εποχή του τρωικού πολέμου δεν είχε αναπτυχθεί ακόμη εθνική συνείδηση, ώστε οι Έλληνες αρχηγοί να θεωρούν εθνική υπόθεση αυτόν τον πόλεμο. Πήγαν γιατί ως μνηστήρες της Ελένης το είχαν υποσχεθεί, όχι όμως και ο Αχιλλέας που τότε ήταν μικρός. Εκείνος πήγε για την προσβολή και για τον πόλεμο. Η αχαριστία και η αναίδεια του Αγαμέμνονα, αλλά κυρίως η προσβολή της τιμής του οδηγούν τον Αχιλλέα να ξεστομίσει την απειλή της αναχώρησής του για τη Φθία.

3ος λόγος Αγαμέμνονα (174-188): ο Αγαμέμνονας με ιδιαίτερη μαεστρία προσπερνάει τις αιτίες στις οποίες ο Αχιλλέας στήριξε την απειλή του και: α) αρνείται έμμεσα την ευθύνη της σύγκρουσης, μεταφέροντάς την στον αντίπαλό του (174,178,181), β) το θέμα της τιμής το αφαιρεί από τον Αχιλλέα και μιλά για τον ίδιο (175-176), γ) αναγνωρίζει και πάλι την ανδρεία του αντιπάλου του (179), αλλά σπεύδει στον ίδιο στίχο να μειώσει την αξία της αποδίδοντάς την στους θεούς, δ) με τη στάση του ίσως προσπαθεί να προλάβει οποιαδήποτε άλλη περίπτωση απειθαρχίας (187-188), και ε) η αναφορά του στον Κρονίδη (176) έχει στόχο να κρατήσει υψηλό το ηθικό του στρατού σε μια δύσκολη στιγμή, που ο Αχιλλέας εγκαταλείπει τον αγώνα.
Στίχοι 175-180: Από τα λόγια του Αγαμέμνονα συμπεραίνουμε μια ξεκάθαρη ιεράρχηση των φορέων της εξουσίας στο στρατόπεδο και στη μυκηναϊκή κοινωνία γενικότερα. Στο υψηλότερο επίπεδο βρίσκονται οι θεοί, στο δεύτερο επίπεδο είναι ο βασιλιάς-στρατηγός και στο τρίτο επίπεδο είναι οι άλλοι αρχηγοί. Ο Αγαμέμνονας υποχωρεί στον Απόλλωνα, γιατί οφείλει σεβασμό και υπακοή στο θεό. Την ίδια υποχώρηση, όμως, πρέπει να κάνει ο Αχιλλέας στην αξίωση του Αγαμέμνονα. Η ιεραρχική τάξη πρέπει να μείνει αδιατάρακτη.

Χαρακτηρισμός Αχιλλέα: Παρουσιάζεται πονόψυχος και ανήσυχος για την τύχη του αχαϊκού λαού, ήρωας που δεν αντέχει την ήττα στο στρατόπεδο του και αναζητά λύσεις στα προβλήματα. Συμπεριφέρεται με ευσέβεια και αποδεικνύει ότι είναι γνώστης των θρησκευτικών καθηκόντων(66-68) που έχει ο αχαϊκός λαός απέναντι στον Απόλλωνα. Υπόσχεται να προστατεύσει τον Κάλχα από όποιον προσπαθήσει να τον βλάψει, είναι λοιπόν υποστηρικτής του αδύναμου μάντη και δεν υπολογίζει τις συνέπειες, άφοβος και τολμηρός. Δεν σκέφτεται το δικό του συμφέρον αλλά το γενικό καλό των Αχαιών.
Με τον 1ο του λόγο μας είναι συμπαθής. Μιλά λογικά, με επιχειρήματα και προσπαθεί να καθησυχάσει τον Αγαμέμνονα. Φαίνεται υπομονετικός και υπόσχεται στον Αγαμέμνονα τριπλάσια δώρα, όταν κυριεύσουν την Τροία. Συνεχίζει να ενδιαφέρεται μόνο για το καλό του στρατού και δεν ασχολείται με την αλαζονική συμπεριφορά του Ατρείδη, γι’ αυτό και προτείνει αμέσως την αποστολή της Χρυσηίδας στο πατέρα της. Όταν όμως ο Αγαμέμνονας απαιτεί να του δοθούν τα λάφυρα του Αχιλλέα ή του Οδυσσέα ή του Αίαντα ως αντάλλαγμα για τη Χρυσηίδα, τότε ο Αχιλλέας χάνει την ψυχραιμία του και απειλεί ότι θα εγκαταλείψει τον πόλεμο και θα φύγει. Φαίνεται ότι δεν μπορεί να ελέγξει τον εαυτό του και τις αντιδράσεις του και γίνεται υβριστικός. Νιώθει αδικημένος και περιφρονημένος από τον Ατρείδη βασιλιά.

Χαρακτηρισμός Αγαμέμνονα: Συνεχίζει την αλαζονική του συμπεριφορά και μετά την αποκάλυψη από τον Κάλχα για την αιτία του θυμού του Απόλλωνα. Δε σκέφτεται τη συμφορά που βρήκε το στρατό του αλλά είναι εγωιστής και συμφεροντολόγος. Φέρεται με αναίδεια στο μάντη, ενώ προσβάλλει έμμεσα και τη γυναίκα του και το θεσμό του γάμου. Στους στίχους 117-118 φαίνεται ότι υποχωρεί κάπως ο εγωισμός του, όταν λέει ότι θα κοιτάξει το συμφέρον του λαού του. Όμως ταυτόχρονα απαιτεί λάφυρα από τους συμμάχους του. Επιβεβαιώνει για άλλη μια φορά την περιφρόνησή του απέναντι στους συμμάχους του, ιδιαίτερα απέναντι στον Αχιλλέα, στον οποίο ξεσπά όλη τη μανία του, ικανοποιώντας τον πληγωμένο εγωισμό του. Χάνει την αυτοκυριαρχία του και δείχνει να μη μπορεί να ελέγξει τη ισορροπία και τα λόγια του. Είναι αυταρχικός ηγεμόνας και εκμεταλλεύεται την εξουσία του για να ικανοποιήσει τις προσωπικές του επιθυμίες.

Η έννοια της τιμής: Η τιμή στη εποχή αυτή έχει την έννοια της εκτίμησης και το γέρας, δηλαδή το δώρο, είναι το υλικό αντίκρισμα αυτής της εκτίμησης. Ο Αγαμέμνονας δηλαδή ζητά νέο λάφυρο αφού θα δώσει την Χρυσηίδα, εκτιμώντας ότι μειώνεται η τιμή του. Όμως γίνεται παράλογος όταν το ζητά αφού δεν υπάρχουν καινούρια λύτρα και όταν δε δέχεται τη λύση που προτείνει ο Αχιλλέας, δηλαδή να περιμένει να πάρει περισσότερα λάφυρα όταν θα κάνουν επιδρομή σε άλλη πόλη.
Ο Αχιλλέας από την άλλη έχει δίκιο όταν νιώθει ατιμωμένος και περιφρονημένος με την απαίτηση του Αγαμέμνονα να αφαιρέσει λάφυρα από τον ίδιο ή από κάποιον άλλο αρχηγό, γιατί τα λάφυρα είναι απόδειξη της ανδρείας του και της θέσης του μέσα στο στρατόπεδο.
Στοιχείο πολιτισμού: Γίνονταν συνελεύσεις με την παρουσία όλου του στρατοπέδου, αλλά μόνο οι βουληφόροι, δηλαδή οι αρχηγοί των στρατευμάτων είχαν το δικαίωμα να πάρουν το λόγο.

Read More

Ιλιάδα - Ορολογία έπους

Αδύνατο: εκφραστικός τρόπος που χρησιμοποιείται στην ομηρική ποίηση και στο δημοτικό τραγούδι, για να δηλώσει με έμφαση και παραστατικότητα ότι δεν πρόκειται να συμβεί κάτι. Συνήθως ο ήρωας παραλληλίζει αυτό που δε θέλει να γίνει με κάτι που αντίκειται στους φυσικούς νόμους, π.χ. όρκος Αχιλλέα, ραψ. Α 234
Αναχρονισμός: Προβολή μιας συνήθειας της σύγχρονης με τον ποιητή εποχής σε παλαιότερη.
Ανθρωπομορφισμός: Η πίστη των αρχαίων ότι οι θεοί μπορούσαν να εμφανιστούν σ’ ένα θνητό, παίρνοντας τη μορφή ανθρώπου, κι ακόμη πως είχαν ανθρώπινη συμπεριφορά, συνήθειες ή ελαττώματα. Οι θεοί εμφανίζονται είτε με ενανθρώπιση (σαν άνθρωποι) είτε με επιφάνεια (με θαυμαστό τρόπο)
Αποστροφή: Σχήμα λόγου με έντονη συναισθηματική φόρτιση κατά το οποίο
ο ποιητής διακόπτει την τριτοπρόσωπη αφήγηση και απευθύνεται άμεσα σε κάποιον ήρωα, σε β’ πρόσωπο. Δείχνει έτσι τη συμπάθεια ή τη συμπόνια του για τα πάθη του, π.χ. ραψ. Π 744,787,812-813,843.
Αριστεία: Η ανάδειξη της ανδρείας ενός ήρωα κατά τη διάρκεια της μάχης με συνεχείς νικηφόρες μονομαχίες ή με κάποια ηρωική πράξη. Συνήθως ο ήρωας έχει και τη βοήθεια ενός θεού, που του δίνει μια ακατανίκητη ορμή, η οποία φαίνεται και στο έντρομο ύφος του αντιπάλου του.
Άστοχα ερωτήματα: Αυτά που, αν και έχουν περιεχόμενο πιθανό, αστοχούν στην επισήμανση της αλήθειας που ενδιαφέρει στη συγκεκριμένη περίπτωση. Το πρόσωπο που απαντά αρνείται πρώτα μία-μία τις δυνατότητες που πρόβαλε εκείνος που ρώτησε και στο τέλος δίνει τη σωστή απάντηση. Με τη χρήση τους επιτυγχάνεται η επιβράδυνση της εξέλιξης του μύθου, π.χ. ραψ. Α 66-68.
Αφήγηση: Η εξιστόρηση ενός γεγονότος ή μιας ιστορίας.
Αφήγηση σε γ’ πρόσωπο: Ο ποιητής, ως παντογνώστης εξωτερικός αφηγητής, αφηγείται τα γεγονότα.
Αφήγηση σε α’ πρόσωπο: Οι ήρωες, ως εσωτερικοί αφηγητές, δίνουν ώθηση στην εξέλιξη της υπόθεσης.
Ένθετη αφήγηση: αφήγηση των ηρώων σε α’ πρόσωπο.
Αναδρομική αφήγηση: αφήγηση γεγονότων του παρελθόντος.
Χρονογραφική ή γραμμική αφήγηση: αφήγηση των γεγονότων στη χρονική σειρά τους.
Εκφραστικοί τρόποι (ή τυπικές φράσεις): Φράσεις που επαναλαμβάνονται ίδιες ή ελαφρώς παραλλαγμένες και μάλιστα σε συγκεκριμένες θέσεις μέσα στους στίχους. Υπάρχουν ρηματικοί και ονοματικοί εκφραστικοί τύποι. Οι πρώτοι έχουν ως πυρήνα ένα ρήμα ή μια μετοχή, π.χ. «Η Αθηνά τα μάτια λάμποντας» , ενώ οι δεύτεροι αποτελούνταν από ένα κύριο όνομα και ένα επίθετο ή μια περίφραση, π.χ. «Δίας ο νεφελοσυνάχτης».
Ειρωνεία (επική): Αφηγηματική τεχνική κατά την οποία ο ήρωας αγνοεί την αλήθεια ή δε γνωρίζει την τραγική θέση στην οποία βρίσκεται ή προς την οποία πηγαίνει, με αποτέλεσμα να συνεχίζει να ενεργεί με τρόπο που θα του επιφέρει αρνητικές συνέπειες. Από την άλλη πλευρά οι ακροατές/αναγνώστες γνωρίζουν όλα αυτά και αγωνιούν για το μέλλον του ήρωα.
Επιβράδυνση: Αφηγηματική τεχνική με την οποία διακόπτεται ή αναβάλλεται η αφήγηση ενός γεγονότος και παρεμβάλλονται άλλα γεγονότα που δεν σχετίζονται άμεσα με το συγκεκριμένο σημείο της υπόθεσης. Με αυτόν τον τρόπο ενημερώνονται καλύτερα οι ακροατές/αναγνώστες για κάποια θέματα και επιπλέον κεντρίζεται το ενδιαφέρον τους για τη συνέχεια, π.χ. ραψ. Α, το ταξίδι του Δία στους Αιθίοπες.
Ήθος ή Ηθογράφηση προσώπων: Η περιγραφή και αξιολόγηση της συμπεριφοράς και της δράσης των ηρώων του έργου με βάση: α) τις σκέψεις, τα συναισθήματα, τα λόγια και τις πράξεις των ηρώων, β) τις σκέψεις, τα συναισθήματα, τους χαρακτηρισμούς που διατυπώνονται για εκείνους από τους άλλους ήρωες και γ) τις σκέψεις, τα συναισθήματα και τους χαρακτηρισμούς που διατυπώνει για εκείνους ο ίδιος ο ποιητής, με άμεσο ή έμμεσο τρόπο.
«Το θαυμαστό»: Το στοιχείο που ξεπερνάει τους φυσικούς και λογικούς νόμους, δηλαδή το υπερφυσικό.
Θεματικοί τύποι (ή τυπικές σκηνές ή τυπικά θέματα): Θέματα, ενέργειες, δραστηριότητες που επαναλαμβάνονται μέσα στο έπος με τις ίδιες περίπου λεπτομέρειες ή και τις ίδιες λέξεις ή φράσεις, π.χ. σκηνές φιλοξενίας, ικεσίας, κ.ά.
Νόμος των τριών: Τεχνική σύμφωνα με την οποία ο ποιητής κλιμακώνει την αφήγηση προχωρώντας από το λιγότερο σημαντικό θέμα στο πιο σπουδαίο, που βρίσκεται πάντα στην τρίτη θέση, π.χ. ραψ. Α 51-53
Παρομοίωση: Σχήμα λόγου με το οποίο κατανοούμε καλύτερα μια ιδιότητα ή πράξη κάνοντας σύγκριση ή συσχετισμό με κάτι πολύ γνωστό. Χρησιμοποιούμε συνήθως λέξεις όπως σαν, όπως, πώς, καθώς.
Όταν αναλύουμε μια παρομοίωση, προσδιορίζουμε: α) το αναφορικό μέρος, που είναι μια εικόνα η οποία αρχίζει με τα σαν, όπως, πώς, καθώς, β) το δεικτικό μέρος, που είναι η αφήγηση του έπους και αρχίζει με τις λέξεις έτσι, παρόμοια, και γ) τον κοινό όρο, δηλαδή το κοινό σημείο σύγκρισης, ανάμεσα στην εικόνα και την αφήγηση.
Περιγραφή: Η παρουσίαση ενός προσώπου, ενός τοπίου, μιας κατάστασης κ.λπ. με χρήση λεπτομερειών, εικόνων, επιθέτων κ.ά. Αντίθετα με την αφήγηση, πρόκειται για στατικό στοιχείο του κειμένου, δηλαδή όταν περιγράφουμε δεν εξελίσσεται η υπόθεση. Η περιγραφή ενός έργου τέχνης λέγεται έκφρασις, π.χ. η περιγραφή της ασπίδας του Αχιλλέα.
Προοίμιο: Η εισαγωγή, ο πρόλογος του έπους. Έχει τρία μέρη: α) επίκληση στη Μούσα, όπου ο ποιητής την καλεί να τον βοηθήσει να αφηγηθεί τα γεγονότα, β) διήγηση, όπου δίνεται περιληπτικά η υπόθεση του έπους, και γ) παράκληση, όπου ο ποιητής ζητεί από τη Μούσα να αρχίσει το ποίημά του από κάπου συγκεκριμένα.
Προοικονομία: Αφηγηματική τεχνική με την οποία ο ποιητής διαμορφώνει καταστάσεις ή βάζει τους ήρωες να μιλούν ή να ενεργούν με τέτοιο τρόπο, ώστε να σχεδιάσει σε γενικές γραμμές την εξέλιξη του έργου και να προετοιμάζει τους αναγνώστες για γεγονότα που πρόκειται να ακολουθήσουν, π.χ. ραψ. Α 523
Τυπικός αριθμός: οι τυπικοί ομηρικοί αριθμοί είναι συνήθως πολλαπλάσια του 3
«Ύβρις-νέμεσις-τίσις»: ηθική αντίληψη σύμφωνα με την οποία όποιος ξεπερνά το μέτρο, τα επιτρεπτά όρια της ανθρώπινης φύσης, και συμπεριφέρεται προσβλητικά απέναντι σε θεούς και ανθρώπους, τότε λέμε ότι διαπράττει «ύβρη», η οποία προκαλεί τη «νέμεση», την οργή δηλαδή των θεών, και επέρχεται η «τίση», δηλαδή η τιμωρία του.

Read More